Reseta

From Wikihealth
Jump to: navigation, search
Prescription.jpg

Ang reseta o prescription ay isang dokumentong bahagi ng pangangalagang pankalusugan. Dito isinusulat ng isang doktor o iba pang mga kawaning medikal na binigyan ng kapangyarihan ng batas ang mga instruksyon para sa kanilang mga pasyente. Nagmula ang salitang reseta sa salitang Espanyol na receta o receta medica.

Kadalasan, sa mga reseta nakalagay ang mga gamot na dapat inumin ng pasyente. Habang tumatagal, nilalagay na rin sa reseta ang iba pang mga kailangang isagawa sa pasyente para manumbalik sa kalusugan. Halimbawa dito ang mga pagsusuring tulad ng complete blood count (CBC) at liver function test at mga medical imaging procedure tulad ng X-ray at magnetic resonance imaging (MRI). May pananagutan sa batas ang mga kawani na nagsusulat ng reseta dahil ito ang nagpapatunay na ang nagrereseta ang nangangalaga ng kalusugan ng nireresetahang pasyente.

Contents

Kasaysayan

Ang mga reseta ay malaon nang bahagi ng kasaysayan ng iba't-ibang kultura ng mga sibilisasyon sa mundo. Ang mga ito ay kadalasan naglalaman ng mga pormulasyon para sa mga tipikal na sakit na nararanasan ng mga kasapi ng kulturang iyon. Maaring maglaman ito ng mga sangkap, mga ritwal kung paano titimplahin, mga dasal na kailangang sambitin habang ginagawa ang panggagamot, at iba pang mga tagubilin sa mga manggagamot.

Sa panahon ng mga Griyego, ang panginoon ng panggagamot na si Aesculapiusay kadalasan sinasamahan ni Hygeia'. Si Aesculapius ang tumitingin at nagbibigay lunas sa pasyente samantalang si Hygeia naman ang kumukuha ng halamang-gamot o mineral, hinahanda ito ayon sa paraan na itinuring ng una, at ibinibigay ito sa pasyente. Ang mga reseta naman na ginagamit ngayon sa panggagamot ay mula sa mga Tsino kung saan sinusulat ng mga ito ang gamot na kinakailangan ihanda muna bago magbigay lunas sa sakit.

Mga anyo at nilalaman

Ang mga reseta ay kadalasang isinusulat sa mga nilimbag na prescription form o nililimbag sa pamamagitan ng kompyuter. Anuman ang anyo, ang mga resetang matatagpuan dito sa Pilipinas ay naglalaman ng mga sumusunod na impormasyon:

  1. Impormasyon tungkol sa nagreseta. Nakalagay dito sa pinaka-itaas ng reseta ang pangalan ng nagreseta, saang ospital maaring puntahan ang manggagamot at numero ng telepono kung saan maaring itong tawagan. Sa ibang mga uri ng reseta, lalo na iyong ginagamit pambili ng mga narkotiko, nakalagay ang serye ng mga numero na nagpapakita kung pang-ilang reseta na ito na isinulat ng doktor.
  2. Impormasyon tungkol sa pasyente. Nakasulat sa gawing ibaba ng impormasyon tungkol sa nagresetang doktor ang pangalan, edad at tirahan ng pasyente, at ang petsa kung kailan isinulat ang reseta.
  3. Katawan ng reseta. Maaring magbago ang iba pang bahagi ng reseta, lalo na kung ito ay nilimbag sa computer, subalit di maaring mawala ang mga sumusunod na impormasyon:
    • Superscription. Ito ang nagsasaad ng panimula ng reseta. Ito ay ang simbolong Rx na ibig sabihin ay inumin ito. May teorya na ang Rx ay simbolo ng mata ni Horus o pananda kay Jupiter. Subalit ang pinakamalapit na katumbas nito ay resipe na para sa parmasyutiko na maghahanda ng gamot.
    • Inscription. Ito ang pinaka-katawan ng reseta. Nakasulat dito ang mga pangunahing sangkap at dami ng bawat sangkap. Maari itong maglaman ng mga sumusunod na bahagi:
    • Basis. Ang pinakapangunahing sangkap na nakakagamot. Tinatawag din ito sa salitang Latin na curare.
    • Adjuvant. Ito ang sangkap na tutulong sa curare para mabilis itong makapanggamot. Cito ang bansag dito sa Latin.
    • Corrective. Binabawasan o naiiwasan naman ng tuto ang side effect ng curare.
    • Vehicle o excipient. Ang jucunde naman ang tumutulong na mapasarap at madaling mainom ng pasyente ang pormulasyong tinimpla ng parmasyutiko. Sa kasalukuyan, sa bahaging ito nakasulat ang generic name ng gamot at ang brand name nito sa gawing ibaba ng generic name. Nakasaad din dito ang dosis at dosage form ng gamot - kung ito ba ay tableta, kapsula, sirup, at iba pa.
    • Subscription. Dito nakasulat ang mga tagubilin ng doktor sa parmasyutiko kung paano titimplahin ang gamot. Bihira na ito makita sa mga makabagong reseta subalit sa mga ospital at klinika, maaring ginagamit pa din ito.
    • Transcription. Sa bahaging ito ng reseta nakasulat ang mga tagubilin sa pasyente. Makikita ito sa bahaging may nakasulat na Sig. o titik S na sa salitang Latin ay signa. Kailangan ang panuto ay nasa wikang maiintindihan ng pasyente subalit minsan may mga doktor na mas pinipiling isulat ang mga daglat para tanging ang parmasytiko lamang ang nakakaintindi.
  4. Karagdagang tagubilin. Sa gawing ibaba ng transcription nakasulat ang mga karagdagang habilin ng doktor. Maaring nakasaad dito na huwag nang bigyan muli ang pasyente matapos maubos nito ang nilalaman ng reseta o di kaya naman para saan sakit o sintomas ibinigay ang reseta.
    • Lagda ng nag-reseta. Sa gawing ibaba ng reseta nakalagay ang pirma ng doktor. Sa gawing ibaba nito dapat nakasaad ang numero ng lisensya at minsan, ang numero ng professional tax receipt o di kaya naman ang S2 number para sa mga di pangkaraniwang gamot.

Mga dinaglat na tagubilin

May mga doktor na malinaw na sinusulat kung paano iinumin ang gamot. Sa isang banda, dahil sa pagmamadali ng ilang doktor, dinadaglat ng mga ito ang tagubilin na kahit na ipinaliwanag nila sa kanilang pasyente ay dagli naman nakakalimutan ng huli. Ito ang ilan sa mga karaniwang dinaglat na tagubilin ng mga doktor at ang kanilang ibig sabihin:

  1. Kung gaano kadalas iinumin ang gamot
    • bid - dalawang beses kada araw
    • prn - kung kinakailangan
    • qd - kada araw
    • qod - kada isang araw
    • tid - tatlong beses sa isang araw
  2. Kung kailan iinumin ang gamot
    • ac - bago kumain
    • hs - bago matulog
    • pc - matapos kumain
  3. Gaano kadaming gamot ang iinumin
    • ss - kalahati
    • tbsp - tablespoon o katumbas ng 15 ml
    • tsp - teaspoon o katumbas ng 5 ml
  4. Paano gagamitin ang gamot
    • ad - kanang tainga
    • al - kaliwang tainga
    • od - kanang mata
    • ol - kaliwang mata
    • ou - parehong mata
    • po - padaanin sa bibig
    • sl - ilagay sa ilalim ng dila
    • top - ipapahid sa balat

Kadalas makikita ang mga dinaglat na tagubilin sa bahagi ng transcription. Kung mayroon iba pang mga daglat na hindi naiintindihan, kumunsulta dapat ang pasyente sa parmasyutiko.

Mga panuntunan sa mga parmasyutiko

Nakapaloob sa section 30 hanggang 38 ng Republic Act 5921 o ang tinaguriang Pharmacy Law ang panuntunan para sa mga parmasyutiko lalo na sa kung paano nila pangangalagaan ang mga resetang ibinigay sa kanila.

  • Bawat botika ay kailangang may mangangasiwang parmasyutiko na kikilatis sa mga resetang dinala dito.
  • Kailangan siguruhin ng parmasyutiko na tama at may akmang tatak ang binibigay na gamot ng mga alalay niyang dispatsador sa botika.
  • Kailangan ilagay sa talaan ng reseta ang bawat reseta ng ibinebentang gamot sa botika na itatabi sa loob ng dalawang taon.
  • Maaring kunin ng parmasyutiko ang reseta kung saan nabili na ang kabuuang dami ng gamot na nakasulat dito.
  • Hinihiwalay ang talaan ng mga ordinaryong gamot sa mga nakakalason, nakakalaglag ng nabubuong sanggol at matatapang na gamot na madaling maabuso ng pasyente.
  • Bawal maglagay ng mga kodigo o iba pang mga termino maliban sa generic name nito sa reseta lalo na kung ito ay titimplahin pa ng parmasyutiko.

Ayon naman ng Republic Act 6675 o ang Generics Act ng 1988, kailangang bigyang-diin ng mga parmasyutiko ang kahalagahan ng generic name ng gamot sa brand name nito. Samakatuwid, sa inscription dapat nakalagay ang akmang generic name sa brand name. Kailangan din na ito ay malinaw na nakasulat sa print at hindi cursive na sulat-kamay.

Mga paglabag sa pagsulat

Kapag nabigyan na ang pasyente ng reseta at binili ito sa botika, umaasa ang mga tindero dito sa tatlong mahahalagang impormasyon. Ang mga ito ang impormasyon tungkol sa pasyente, ang inscription at signa. Nakasalalay ito sa tamang porma ng reseta na isinulat ng doktor.

Dito sa Pilipinas, may dalawang klase ng reseta ang maituturing na hindi wasto:

  1. Erroneous. Ito ang uri ng reseta kung saan maliit lamang ang pagkakamaling nagawa ng doktor. Maaring ibigay ang gamot na binibili ng pasyente kung ang mga naturang mga pagkakamali ay
    • Nasa gawing itaas ang brand name ng gamot at nasa ibaba nito ang generic name.
    • Ang generic name ay nakapaloob sa panaklong.
    • Ang brand name ay hindi nakapaloob sa panaklong.
    • Sobra sa isang gamot ang nakasulat sa isang pahina ng reseta.
  2. Violative. Tinagurian din itong imposibleng reseta. Hindi dapat bigyan ng parmasyutiko ang bumibili o kung kinakailangan ang gamot, matawagan agad ang nagreseta para makuha ang tamang impormasyon. Halimbawa ng mga ito ay:
    • Hindi nakasulat ang generic name.
    • Hindi mabasa ang generic name subalit madaling nababasa ang brand name.
    • Nakasulat ang brand name at ang katagang NO SUBSTITUTION na lantarang lumalabag sa batas tungkol sa generic drug.

Sa ibang bansa tulad ng Estados Unidos, may apat na klaseng pagkakamali ang maaring gawin ng doktor sa reseta. Iniayon nila ito sa klase at tindi ng pinsalang maaring maidulot sa pasyente.

  1. Type A. Lubhang nakasasama sa kundisyon ng pasyente kung iinumin ang gamot na nireseta.
  2. Type B. Kailangan mag-usap ang parmasyutiko at doktor na nagreseta.
  3. Type C. Kailangan gamitin ng parmasyutiko ang kanyang ekspertong opinyon.
  4. Type D. Maliit lamang na diperensya ang dulot nito.

Mga isyung kinakaharap

Ang reseta ay isa sa mga paraan ng mga gumagawa ng gamot na mabantayan kung gaano na kadaming pasyente ang bumibili nito. Dahil dito, nagagawa ng ibang kumpanya ng gamot na ang doktor na nagrereseta ay bigyan ng mga pangganyak para mas ireseta ang kanilang brand kumpara sa ibang mga gamot na may kaparehong generic name. Tanging mga maiimpluwensyang doktor tulad ng mga miyembro ng mahahalagang komite sa ospital o gobyerno, mga nagtuturo at mayroong madaming pasyente ang binibigyan ng mga insentibo tulad ng pamamasyal sa ibang bansa o libreng pagkain. Lumalabag ang kalakaran na ito sa Code of Pharmaceutical Marketing Practices ng Pharmaceutical and Healthcare Association of the Philippines (PHAP). Ayon sa mga alituntunin ng grupong ito, dapat ang pagpapahusay sa propesyon ng medisina nakatuon ang mga insentibo ng mga kumpanya tulad ng mga seminar, kumbensyon o kumperensya. Ang paglabag dito ay may katumbas na multang naglalaro mula sa Php 50,000 hanggang Php 300,000 na isa lamang uri ng "moro-moro" dahil maliit lang naman ito diumano kung ikukumpara sa kikitain ng mga kumpanya ng gamot. Dahil sa hindi naman ito nasusunod, nagkakaroon ito ng kultura ng pagtanggap sa mga doktor maging sa mga medikong interno. Nababawi naman ng kumpanya ang kanilang mga nagastos sa pamamagitan ng pagpatong ng 11% sa presyo ng bawat pirasong gamot na binibenta sa botika.

Ayon sa Health Alliance for Democracy, kumprehensibong pagbabago sa industriya ng gamot ang kinakailangan para tuluyang mapababa ang presyo ng gamot at hindi lamang ang pagpasa ng Cheaper Medicines Act ang kinakailangan.

Nang maging mainit na paksa ang Reproductive Health bill noong 2011, isa ang Barangay Ayala-Alabang na kumokontra dito. Bukod sa paghihigpit sa pagbibigay ng sex education sa mga kabataan nang walang konsultasyon sa kanilang mga magulang at pagbabawal ng mga nakapaskel na anunsyo o pulyeto tungkol sa anumang uri ng pampigil sa pagbubuntis ay nagpasa na din ng ordinansa ang barangay kung saan kinakailangan na ng reseta para sa pagbili ng mga condom. Ayon sa mga namumuno sa barangay, ang mga contraceptives ay makakasama sa mga kababaihan, makapatay ng mga bata at makasira sa pagkakabuo ng mga pamilya. Isinama dito ang paggamit ng mga condom dahil maari nitong udyukan ang hindi mag-asawa na magtalik. Bukod sa paghingi ng reseta, nakapaloob din sa panukala ang tagubilin sa mga parmasyutiko na nagbenta nito na ilagay ang mahahalagang impormasyon sa talaan ng mga abortive at anti-conceptional. Ang mga lalabag ay pagbabayarin ng multa na Php 500 o makulong ng apat na buwan. Pumalag naman dito ang grupo ng Democratic Socialists Women of the Philippines na ang paghihigpit sa paggamit ng condom ang unconstitutional at lumalabag sa katapatan ng mga mamamayan.

Sa isang talakayan sa komite ng youth, women and family relations, binunyag ng senador na si Vicente Sotto III na ang mga contraceptive tulad ng morning after pill na maaring maging abortifacient ay nabibili nang walang reseta. Ayon sa isang eksperto, ang mga bagay o gamot na maaring makapagpigil mula sa pagpupunlay hanggang sa implantation ay tinuturing na abortifacient at hindi inirerekumenda ng Philippine Obstetrics and Gynecological Society. Subalit nilinaw din ng mga experto na hindi lahat ng oral contraceptive pills ay nakakapagpalaglag ng bata kaya minungkahi ng ibang senador na i-grupo ang mga contraceptive na nakakasama dahil maaring maapektuhan nito ang pagpasa ng reproductive health bill.

Sanggunian