Mga Bulate at iba pang Parasito sa Bituka

From Wikihealth
Jump to: navigation, search
Maraming uri ng bulate at iba pang maliliit na hayop (parasito) na nabubuhay sa bituka ng tao at nagiging sanhi ng mga sakit. Ang higit na malalaki ay nakikita kung minsan sa mga tae ng tao.
Graphics 93.jpg

Ang tanging mga bulateng karaniwang makikita sa tae ay ang roundworm, threadworm, at tapeworm. Maaaring magkaroon ng hookworm at whipworm sa bituka, nang hindi nakikita sa mga tae.

Paunawa: Ang pinakapopular na mga 'gamot sa bulate' ay nagtataglay ng piperazine. Nagkakabisa lamang ang mga ito sa mga roundworm at threadworm. Ang ibang bulate ay kailangang lunasan sa pamamagitan ng ibang gamot.

Contents

Roundworm (Ascaris)

20 hanggang 30 cm. ang haba, Kulay: rosas at puti.

Paano kumakalat ang mga ito:

Mula sa tae hanggang sa bibig. Dahil sa kawalan ng kalinisan, ang mga itlog ng roundworm ay nalilipat mula sa tae ng isang tao tungo sa bibig ng iba.

Epekto sa kalusugan:

Sa sandaling malulon ang mga itlog ng bulate, mapipisa ang maliliit na bulate at pumapasok sa daluyan ng dugo; maaari itong maging sanhi ng pangangati ng buong katawan. Pagkaraan, ang maliliit na bulate ay pumupunta sa baga, na kung minsan ay nagiging sanhi ng tuyong ubo, o ang masama, pulmonyang kasabay ng pag-ubong may kasamang dugo. Nasasama sa pag-uubo ang maliliit na bulate, nalululon at umaabot sa bituka. Dito lumalaki nang husto ang maliliit na bulate.

Maraming roundworm sa bituka ang maaaring maging sanhi ng masamang pakiramdam, di-pagkatunaw at panghihina. Ang mga batang maraming roundworm ay madalas na may malalaki, malilintog na tiyan. Paminsan-minsan, ang mga roundworm ay maaaring maging sanhi ng hika, atake, o mapanganib na pagbabara ng bituka. Kung ang isang bata ay may lagnat, ang mga bulate kung minsan ay sumasama sa tae o lumalabas sa bibig o sa ilong. May pagkakataong ang mga ito'y gumagapang sa loob ng ilong at bumabara rito.

Pag-iingat:

Gumamit ng kubeta, maghugas ng kamay bago kumain o humawak ng pagkain; pag-ingatang huwag langawin ang pagkain; at sundin ang mga tuntunin sa kalinisan na inilalarawan sa unang bahagi ng kabanatang ito.
Ang isang dosis ng piperazine ay karaniwang nakapagpapaalis ng bulate. Mabisa rin ang ilang nakaugaliang gamot. Para sa nakaugaliang na gumagamit ng papaya.


Threadworm (Pinworm Entrobius):

1 cm. ang haba. Kulay: puti.
Napakanipis na parang sinulid.

Paano nakalilipat ang mga ito:

Ang mga bulateng ito ay libo-libo ang iniitlog sa may butas lamang ng tumbong. Nagiging sanhi ang mga ito ng pangangati, lalo na sa gabi. Pagnagkamot ang isang bata, kumakapit ang mga ito sa ilalim ng kanyang mga kuko at nalilipat sa pagkain at iba pang bagay. Sa ganitong paraan, nakarating ang mga ito sa kanyang bibig o sa bibig ng iba, na nagiging sanhi ng panibagong impeksiyon ng mga threadworm.

Epekto sa sa kalusugan:

Hindi mapanganib ang mga bulateng ito. Ang pangangati ay maaaring makaistorbo sa pagtulog ng bata.

Paggamot at pag-iingat:

  • Ang batang may pinworm ay dapat suotan ng masisikip na lampin o salawal habang natutulog upang maiwasan niya ang pagk.akamot sa kanyang puwit.
  • Hugasan ang mga kamay at pigi (puwitan) ng bata pagkagising niya at pagkatapos tumae. Laging hugasan ang kanyang mga kamay bago kumain.
  • Gupitin nang maiksing-maiksi ang kanyang kuko.
  • Dalasan ang pagpapalit ng damit at paliligo sa kanya—hugasang mabuti ang kanyang puwit at paligid nito. Bago matulog pahiran ng vaseline ang loob at paligid ng puwit para mapawi ang pangangati.
  • Bigyan siya ng gamot sa bulate na nagtataglay piperazine. Kapag ginagamot ang isang batang may ganitong bulate, makabubuti ring gamutin nang sabay-sabay ang buong pamilya.
  • Ang kalinisan ang pinakamahusay na paraan ng pag-iwas sa threadworm. Kahit nakaaalis ng bulate ang mga gamot, muling magkakaroon ng mga bulate ang isang tao kung hindi niya pananatilihing malinisang kanyang katawan. Nabubuhay lamang ang pinworm sa loob ng 6 na linggo. Sa pamamagitan ng maingat na pagsunod sa mga tuntunin sa kalinisan, karamihan sa mga bulate ay maaalis sa loob ng ilang linggo, kahit na walang gamot.


Whipworm (Trichuris, Trichocephalus):

3 hanggang 5 cm ang haba. Kulay: rosas o abuhin.

Ang mga bulateng ito, tulad ng threadworm, ay nalilipat mula sa dumi ng isang tao tungo sa bibig ng iba. Karaniwang hindi gaanong nakakapinsala ang bulateng ito ngunit maaaring maging sanhi ng pagtatae. Sa mga bata, paminsan-minsan itong nagiging sanhi ng paglawit sa puwit ng bituka (prolapse of the rectum).

Pag-iingat:

Katulad ng sa roundworm.

Paggamot:

Kung nagiging sanhi ng problema ang mga bulate, gumamit ng thiabendazole o mebendazole. Kung lumalawit sa puwit ang bahagi ng bituka, ituwad ang bata at buhusan ng malamig na tubig ang bituka. Sa ganitong paraan, uurong ang lumawit na bahagi ng bituka.


Hookworm:

1 cm. Ang haba. Kulay: pula.

Papaano kumakalat ang mga hookworm:

Graphics 17B.jpg

Ang mga hookworm ay karamihang hindi nakikita sa mga tae. Kailangan ang pagsusuri sa tae upang mapatunayan kung naroon nga ang mga ito.

Ang impeksiyong sanhi ng hookworm ay maaaring maging isa sa mga sakit na magdudulot ng pinakamalalang pinsala sa isang bata. Sino mang batang may anemya, maputlang-maputla, o kumakain ng dumi ay maaaring may hookworm. Kung maaari, dapat suriin ang kanyang tae.

Paggamot:

Gumamit ng thiabendazole, mebendazole, tetrachloroethylene (T.C.E.), o bephenium. Gamutin ang anemya sa pamamagitan ng pagkain ng mga bagay na sagana sa iron at kung kailangan ay uminom ng pildoras na may iron.

Paalala: Mag-ingat sa hookworm: Gumawa at gumamit ng kubeta. Huwag hayaang lumakad nang nakatapak ang mga bata.


Tapeworm:

May kung ilang metro ang nagiging haba ng tapeworm sa loob ng bituka. Ngunit ang mga maliliit, malalapad, at mapuputing piraso (mga bahagi) na nakikita sa tae ay kadalasang may 1 cm. ang haba. Paminsan-minsan, kusang gumagapang palabas ang isang bahagi nito at maaaring makita sa kasuotang panloob.
Graphics 18.jpg

Graphics 19.jpg

Makukuha ng mga tao ang tapeworm sa pagkain ng karne ng baboy, karne ng baka o iba pang karneng hindi nalutong mabuti.

Pag-iingat:

Lutuing mabuti ang karne, lalo na ang karne ng baboy. Tiyaking hindi hilaw ang loob na bahagi ng mga inihaw na karne.

Epekto sa kalusugan:

Ang mga tapeworm sa bituka ay nagiging sanhi kung minsan ng bahagyang pananakit ng tiyan, at ng ilan pang problema.

Nagkakaroon ng malaking panganib pag ang mga cvsts (maliliit na bukol na parang supot na nagtataglay ng mumunting bulate) ay nakapasok sa utak ng tao. Nangyayari ito pag ang mga itlog mula sa kanyang dumi ay napunta sa bibig. Sa ganitong dahilan, sino mang may tapeworm ay dapat na sumunod nang mabuti sa mga alituntunin sa kalinisan—at magpagamot agad hangga't maaga.

Paggamot:

Uminom ng niclosamide (Yomesan, para sa impeksiyon ng tapeworm), dichlorophen (Antiphen, para sa tapeworm), o quinacrine (mepacrine o sa kilalang tatak Atabrine).


Trichinosis:

Ang mga bulateng ito ay hindi nakikita sa mga tae. Bumabaon ang mga ito sa bituka ng tao at pumapasok sa kanyang mga masel. Nakukuha ng mga tao ang mga bulateng ito.gaya ng tapeworm, mula sa pagkain ng karne ng baboy o ibang karneng hindi gaanong luto.

Epekto sa kalusugan:

Batay sa dami ng nakaing karne na may bulate, ang isang tao ay maaaring walang maramdamang epekto, o maaari siyang magkasakit nang malubha o mamatay. Mula sa ilang oras hanggang 5 araw matapos kanin ang karne,siya ay maaaring magtae at makaramdam ng sakit ng tiyan.

Sa malulubhang kaso, ang isang tao ay maaaring magkaroon ng:

  • lagnat na may kasamang panginginig
  • pananakit ng masel
  • pamamaga ng paligid ng mata at kung minsan ay pamamaga ng paa
  • maliliit na galos (itim o asul na pasa sa balat)
  • pagdurugo ng puting parte ng mata
  • ang mga grabeng kaso ay maaaring tumagal ng 3 o 4 na linggo

Paggamot:

Agad humingi ng tulong sa manggagamot. Maaaring makatulong nang kaunti ang thiabendazole. Maaari ring makatulong ang cortico-steroids, ngunit kailangang ipinayo ito ng isang health worker o doktor.

Mahalaga:

Kung magkasakit ang maraming tao matapos kumain ng karne mula sa iisang baboy, malamang na sila'y may trichinosis. Ito'y maaaring maging mapanganib. Humingi ng tulong sa manggagamot.

Pag-iingat sa trichinosis:

  • Kumain lamang ng mga karne ng baboy at iba pang karne na lutong-luto.
  • Hangga't hindi naluluto, huwag ipakain sa mga baboy ang mga karne o piraso ng karne o tira-tirahan sa pagkatay.


Ameba:

Ang mga ito'y hindi bulate. Ito'y napakaliliit na mga hayop o parasito na maaari lamang makita sa paggamit ng mikroskopyo (isang instrumentong ginagamit upang makitang mabuti ang maliliit nabagay).
Graphics 19D.jpg

Paano nalilipat ang mga ito:

Ang tae ng mga taong may ameba ay may ganitong milyon-milyong maliliit na parasito. Dahil sa kawalan ng sanitasyon, napunta ang mga ito sa pinagkukunan ng tubig na iniinom o sa mga pagkain, kaya naiimpeksiyon ang ibang tao.

Mga palatandaan ng impeksiyon sa ameba:

Maraming malulusog na tao ang may ameba pero hindi nagkakasakit. Gayunman, ang ameba ay karaniwang sanhi ng malalang pagtatae o di-senterya (pagtatae na may kasamang dugo)—lalo na sa mga taong nanghina dahil sa ibang sakit o kakulangan sa masustansiyang pagkain. Madalang na maging sanhi ito ng makirot, mapanganib na sugat na may nana sa atay.

Ang karaniwang disenterya dahil sa ameba ay may kasamang:

  • paulit-ulit na pagtatae--sinasalitan kung minsan ng pagtigas ng tae
  • pamumulikat ng tiyan at natatae nang madalas, kahit kakaunti o wala--o uhog lamang ang lumalabas.
  • maraming malabnaw (pero karaniwang di-matubig) na taeng naging uhog, kung minsa'y may kahalong dugo.
  • sa mga grabeng kaso, maraming dugo, maaaring mahinang-mahina at malubha ang tao
  • karaniwang walang lagnat

Ang pagtatae na may kasamang dugo ay maaaring sanhi ng ameba o bakterya. Gayunman, ang disenterya dahil sa bakterya (Shigella ay nagsisimula nang mas mabilis, mas matubig na tae, at kadalasang laging may lagnat. Bilang pangkalahatang tuntunin:
Pagtatae + dugo + lagnat = impeksiyon dahil sa bakterya (Shigella)

Pagtatae + dugo + walang lagnat = ameba

May pagkakataon na ang pagtatae na may dugo ay may ibang dahilan. Para matiyak ang dahilan, maaaring suriin ang tae. Kung minsan ang mga ameba ay pumasok sa atay at lumilikha ng sugat na may nana. Nagiging sanhi ito ng pananakit o pagkirot ng kanang bahagi sa gawing itaas ng tiyan. Maaaring umabot ang kirot hanggang sa kanang dibdib at tumitindi pag ang tao ay lumalakad (Ikumpara ito sa pananakit ng apdo , hepatitis, at cirrhosis) Kung ang tao na may ganitong palatandaan ay nagsisimulang umubo at dumura ng kulay kapeng likido, ang may nanang sugat na sanhi ng ameba ay makalat sa kanyang baga.

Paggamot:

  • Kung maaari, humingi ng tulong sa mangagamot at surin ang tae ng may sakit.
  • Ang bahagyang impeksiyong sanhi ng ameba sa bituka ay maaaring lunasan ng tetracycline lamang o may kasamang diiodohydroxyquin.
  • Para sa malalang disenterya o pamamagang may nana gumamit ng tetracycline nang may kasamang metronidazole. Kung walang metronidazole, gumamit ng chloroquine.

Pag-iingat:

Gumawa at gumamit ng kubeta, pangalagaan ang pinanggagalingan ng tubig na iniinom, at sundin ang mga tuntunin sa kalinisan. Ang pagkain nang sapat at pag-iwas sa sobrang pagkalasing ay mahalaga rin upang mapag-ingatan ang disenteryang sanhi ng ameba.


Giardia:

Ang giardia, tulad ng ameba, ay napakaliit na parasitong nabubuhay sa loob ng bituka at isang karaniwang sanhi ng pagtatae lalo na sa mga bata. Ang pagtatae ay maaaring paulit-ulit o pasumpong-sumpong.

Ang isang taong may madilaw at mabahong tae na masyadong mabula, ngunit walang dugo o uhog ay malamang na may giardia. May kabag siya at di-mapalagay, bahagyang humihilab ang tiyan at utot nang utot. Kadalasan ay wala siyang lagnat.

Ang giardia kung sisilipin sa mikroskopyo.

Ang impeksiyong sanhi ng giardia ay kadalasang kusang gumagaling. Nakatutulong ang masustansiyang pagkain. Ang malulubhang kaso ay pinakamabisang nalulunasan ng metronidazole.

Ang quinacrine (Atabrine) ay mas mura ngunit hindi kasimbisa ng metronidazole.


Sanggunian

  • David Werner. Kung Walang Doktor sa Inyong Lugar. Philippine Charity Sweepstakes Office, 1979. (Hinango noong 26 Abril 2010).