Pagtatae at Disenterya

From Wikihealth
Jump to: navigation, search

Kapag malabnaw o halos tubig ang tae ng isang tao, siya ay may diarrhea o nagtatae. Kapag may plema at dugo sa tae, siya ay may disenterya.

Ang pagtatae ay maaaring mahina o malakas. Puwede ring biglaan at malubha o kaya'y paulit-ulit (tumatagal nang ilang araw).

Ang pagtatae ay mas karaniwan at mas peligroso sa mga bata, lalo na sa mga batang hindi malusog.

Maraming dahiIan ang pagtatae. Kung minsan, kailangan nito ng espesyal na lunas. Gayunman, karamihan ng mga klase ng pagtatae ay madaling magagamot sa bahay, hindi man natitiyak Kung ano ang tunay na dahilan nito.


Contents

Mga pangunahing sanhi ng pagtatae:

  • di-wastong pagkain. Pinanghihina nito ang bata at mas madaling magtae.
  • impeksiyong sanhi ng virus o 'intestinal flu' (banayad na pagtatae)
  • impeksiyon sa bituka sanhi ng bakterya, ameba o giardia
  • impeksiyong sanhi ng bulate
  • impeksiyong malayo sa bituka (impeksiyon sa tenga, pamamaga ng tonsil, tigdas, impeksiyon sa daanan ng ihi)
  • malarya (tipong falciparum—sa ilang lugar sa Aprika at Asya, at sa Pasipiko)
  • pagkalason sa pagkain (sira o panis na pagkain)
  • hindi kayang tunawin ang gatas (lalo na sa mahihinang bata at ilang matatanda)
  • hindi kayang tunawin ng mga sanggol ang mga pagkaing bago sa kanila
  • allergy sa ilang pagkain (mga lamang-dagat, atbp.); kung minsan, may allergy ang mga sanggol sa gatas ng baka at iba pang klase ng gatas
  • masamang epekto ng ilang gamot tulad ng ampicillin, tetracycline, mga laksante at pamurga; makati o makamandag na halaman, ilang lason
  • sobrang pagkain ng mga hilaw na prutas o ng mabibigatat mamantikang pagkain


Pag-iingat sa pagtatae:

Bagaman maraming dahilan ng pagtatae, ang madalas na dahilan nito ay impeksiyon at kakulangan ng sustansiya sa katawan. Sa pamamagitan ng wastong pagkain at kalinisan, maiiwasan ang maraming klase ng pagtatae. At kung magagamot nang mabuti, mas kaunting bata ang mamamatay dito.

Mas madaling magtae (at mas malamang na mamatay) ang mga batang kulang sa sustansiya kaysa mga batang malusog. Pero ang pagtatae ay posileng maging bahagi ng dahilan ng malnutrisyon. At kung kulang sa sustansiya ang bata, mabilis na lumulubha ang pagtatae.


Paalala: Ang malnutrisyon ay isang dahilan ng pagtatae. Ang pagtatae ay isang dahilan ng malnutrisyon.


Dahil sa relasyong ito ng pagtatae at malnutrisyon: maraming bata ang namamatay.

Ang dalawang ito ay magkaugnay. Ang isa ay pinalalala ng isa. Kung gayon, ang wastong nutrisyon ay mahalaga sa pag-iwas at paggamot sa pagtatae.
Graphics 110.jpg


Paalala: Iwasan ang pagtatae sa pag-iwas sa malnutrisyon. Iwasan ang malnutrisyon sa pag-iwas sa pagtatae.


Narito ang ilang mahahalagang mungkahi para maiwasan ang pagtatae ng mga sanggol:

  • Pasusuhin sa ina, sa halip na sa bote, ang mga sanggol. Gatas lamang ng ina ang ibigay sa bata sa loob ng 4 na buwan. Ang gatas ng ina ay tumutulong para labanan ng sanggol ang anumang impeksiyon na maaaring maging dahilan ng pagtatae. Kung hindi puwedeng magpasuso, ipainom ang gatas ng ina sa kutsara at tasa. Huwag gumamit ng bote dahil mas mahirap itong linisin at mas madaling kapitan ng duming nagiging sanhi ng impeksiyon.
  • Kapag ang sanggol ay binigyan ng bago o soldiong pagkain, unti-unting lamang ang bigay at duruging mabuti. Kailangang matutuhan muna niyang tunawin ang mga baong pagkain. Kung marami agad sa umpisa, malamang ng nagtae siya
  • Panatilihing malinis ang sanggol--at ilagay sa malinis na lugar. Iwasang magsubo siya ng maruruming bagay.
  • Huwag paiinumin ng di-kinakailangang gamot ang sanggol.


Paggamot sa pagtatae:

Hindi kailangan ang gamot sa maraming klase ng pagtatae. Kung matindi ang pagtatae, ang pinakamabigat na problema ay dehydration. Kung magtatagal ang pagtatae, ang pinakamalaking problema ay malnutrisyon. Kaya ang pinakamahalagang bahagi ng paggamot ay ang pagbibigay ng sapat na likido at wastong pagkain sa maysakit. Ano man ang dahilan ng pagtatae, kailangang tandaan ang mga sumusunod:
1. Iwasang maubusan ng tubig sa katawan. Kapag malabnaw o halos tubig na ang itinatae, kailangang uminom ng maraming likido. Kung matindi ang pagtatae ay may mga palatandaan ng dehydration, bigyan agad ng Rehydration Drink. Kahit na ayaw, pagtiyagaan siyang painumin. Piliting makainom siya ng ilang lagok sa bawat sandali.

2. Bigyan ng mga kailangang sustansiya. Ang taong nagtatae ay nangangailangan ng pagkain kapag puwede na siyang kumain. Mahalaga ito lalo na sa maliliit na bata o matatandang kulang sa sustansiya.

  • Ang nagtataeng sanggol ay kailangang patuloy na sumuso sa kanyang ina.
  • Ang batang maliit o kulang sa timbang o si-numang payat at mahina ay kailangang kumain ng maraming pagkaing pampalaki at pampalakas ng katawan habang siya ay nagtatae—at kahit magaling na. Tumigil man siya nang pagkain dahil nanghihina o nagsusuka, kailangang kumain siya kapag kaya na niya. Bagaman ang pagkain ay sanhi ng mas madalas at mas maraming tae sa umpisa, maaaring ito ang magligtas sa kanya sa kamatayan.
  • Kapag may ilang araw nang nagtatae ang isang batang kulang sa timbang o paulit-ulit ang pagtatae, bigyan siya ng maraming pagkain na sagana sa protina. Kadalasan, walang ibang lunas na kailangan.
  • Kapag ang isang may edad na bata o matanda na malusog ay may malalang kaso ng pagtatae, mas madali siyang gagaling sa pamamagitan ng tsa, sabaw, o Rehydration Drink. Kapag tumagal nang higit sa isang araw ang pagtatae, dapat na siyang magsimulang kumain ng solido.


Pagtatae at gatas:

Gatas ng ina ang pinakamabuting pagkain para sa mga sanggol. Laging bigyan nggatas ng ina ang sanggoI kapag nagtatae. Hindi ito nagiging sanhi ng pagtatae; tumutulong pa ito sa mabilis na pagpapagaling sa kanya.

Ang gatas ng baka, tuyo o pulbos na gatas, at gatas na nasa lata ay maaaring makapagbigay ng protina sa mga batang nagtatae. Pero kapag ang bata ay payat na payat at mahina, maaaring mahirapan siya sa pagtunaw ng gatas at maaaring lumala ang pagtatae. Kapag nangyari ito, bawasan ang ibinibigay na gatas at ihalo ito saibang pagkain. Pero tandaan: ang batang hindi malusog at nagtatae ay nangangailangan ng sapat na protina; kaya kapag kaunting gatas lamang ang ibinibigay, kailangang dagdagan ito ng mga pagkaing dinurogat nilutong mabuti gaya ng manok, pula ng itlog, karne, isda o munggo. Mas madaling matunaw ang munggo kapag talop ang balot, nilaga at dinurog. Hindi dapat iluto ang munggo sa mantika.

Habang gumagaling ang bata, maaari na siyang uminom ng mas maraming gatas nang hindi nagtatae.


Mga gamot sa pagtatae:

Hindi kailangan ang gamot sa maraming klase ng pagtatae. Pero sa ilang klase, mahalaga ang paggamit ng wastong gamot. Gayunman, wala o bahagya lamang ang bisa ng maraming gamot na karaniwang ginagamit sa pagtatae. Nakasasama pa nga ang iba.

Pagkain ng isang nagtatae

Kapag ang isang tao'y nagsusuka o hindi makakain, dapat uminom ng:

  • tsa
  • sabaw ng sinaing (am)
  • sabaw ng nilagang manok, karne, itlog o munggo
  • kool-aid o ibang inuming may asukal na tulad nito
  • Rehydration Drink, gatas ng ina

Kung kaya nang kumain ng maysakit, bukod sa mga nakalista sa itaas, dapat siyang kumain ng balanseng pagkain mula sa mga sumusunod:

pagkaing pampalakas

  • hinog o nilagang saging
  • biskwit
  • kanin
  • oatmeal o ibang butil na niluto
  • sariwang mais (lutong-luto at dinurog)
  • patatas
  • sarsa ng mansanas (luto)
  • papaya

pagkaing pampalaki ng katawan

  • gatas (kung minsan, nagdudulot ito ng problema; tingnan ang pagtatalakay sa itaas)
  • manok (nilaga o inihaw)
  • itlog (nilaga)
  • karne (lutong-luto, walang taba o mantika)
  • munggo o gisantes (lutong-luto o dinurog)
  • isda (lutong-luto)

Huwag kumain o uminom ng

  • may taba o mamantikang pagkain
  • karamihan sa mga hilaw na prutas
  • ginisang munggo
  • pagkaing sobra ang rekado
  • alak
  • kahit anong laksante o pamurga


Karaniwan, mas mainam na huwag gumamit ng mga sumusunod na medisina para gamutin ang pagtatae:

Ang mga medisinang laban sa pagtatae na may kaolin at pectin (gaya ng Kaopectate) ay nagpapatigas ng tae at nagiging dahilan ng madalang na pagtae. Pero hindi nito nilulunasan ang dehydration o nakokontrol ang impeksiyon. Ang ilan, tulad ng diphenoxylate (Lomotil) ay maaari pang magpatagal sa impeksiyon.

Ang mga gamot laban sa pagtatae ay parang tapon. Hinahadlangan nito ang paglabas ng mga bagay na may impeksiyon mula sa loob ng katawan.

Hindi dapat gamitin ang mga pormula para sa pagtatae na may neomycin o streptomycin. Maaaring guluhin nito ang bituka at sa halip na makabuti ay makasama pa.

Ang mga antibayotiko gaya ng ampicillin at tetracycline ay mahusay na gamot sa ilang klase ng pagtatae. Subalit kung minsan, ito mismo ang dahilan ng pagtatae, lalo na sa mga bata. Kapag may 2 o 3 araw nang umiinom ng antibayotiko at lalong lumala ang pagtatae sa halip na bumuti, itigil ang paggamit nito—maaaring ang antibayotiko ang dahilan.

May ilang panganib sa paggamit ng chloramphenicol. Hindi ito dapat gamitin sa karaniwang pagtatae o sa mga sanggol na wala pang 1 buwan.

Ang mga laksante at pamurga ay hindi dapat ibigay sa mga nagtatae. Palalalain nito ang pagtatae at lalaki ang panganib na magkaroon ng dehydration.


Espesyal na paggamot sa iba't ibang klase ng pagtatae:

Bagaman karamihan sa mga klase ng pagtatae ay magagamot sa pamamagitan ng pagbibigay ng maraming likido at masustansiyang pagkain, kailangan din kung minsan ng espesyal na paggamot.

Sa paggamot, dapat tandaan na ang ilang klase ng pagtatae, lalo na sa mga bata, ay sanhi ng impeksiyong malayo sa bituka. Laging suriin ang mga impeksiyon sa tenga, lalamunan at palaihian. Kapag may nakita, ang mga impeksiyong ito ang dapat na gamutin. Tingnan din kung may mga palatandaan ng tigdas.

Kapag bahagya lamang ang pagtatae ng isang bata at may mga palatandaan ng sipon, ang pagtatae ay maaaring sanhi ng virus o 'intestinal flu' at hindi ito nangangailangan ng anumang gamot. Painumin ng maraming likido.

Sa malulubhang kaso ng pagtatae, kailangang masuri ang tae o iba pang bagay para malaman ang wastong lunas dito. Pero madalas, sapat nang magtanong nang mabuti, masdan ang tae, at maghanap ng mga partikular na palatandaan. Narito ang ilang alituntunin sa paggamot batay sa mga palatandaang makikita.
1. Biglaan, bahagyang pagtatae. Walang lagnat (Hindi matunawan? 'Intestinal flu'?)

  • Uminom ng maraming likido. Hindi kailangan ng espesyal na panlunas. Para mapigil, maaaring gamitin ang pormulang may kaolin at pectin, gaya ng Kaopectate, pero hindi ito kailangan at hindi makatutulong sa paglunas ng dehydration o impeksiyon. Bakit sasayangin pa ang pera sa pagbili nito? Hindi ito dapat ibigay sa mga nagtatae nang grabe o sa maliliit na bata.
  • Kapag naging problema ang matinding kabag, ang antispasmodiko gaya ng belladonna ay maaaring makatulong.

2. Pagtatae na may kasamang pagsusuka. (maraming dahilan)

  • Kapag nagtatae at nagsusuka ang isang tao, lalo na kapag bata, malaki ang panganib na maubusan ng sapat na tubig ang katawan. Mahalagang mabigyan siya ng Rehydration Drink, tsa, kola o kahit anong likidong maaari niyang inumin. Painumin siya kahit pakonti-konti tuwing 5 hanggang 10 minuto. Kapag hindi agad tumigil ang pagsusuka, gumamit ng gamot na tulad ng promethazine o phenobarbital.
  • Kapag hindi mapatigil ang pagsusuka o kapag lumala ang dehydration, tumawag agad ngr doktor.

3. Pagtatae na may plema at dugo. Madalas na paulit-ulit. Walang lagnat. (Posibleng disenterya na sanhi ng ameba.)

  • Gumamit ng tetracycline, metronidazole o mas mainam, sabay na gamitin ang dalawa. Inumin ang gamot ayon sa inirerekomendang dosis. Kapag nagpatuloy pa rin ang pagtatae, tumawag agad ng doktor.

4. Matinding pagtatae na may kasamang lagnat, may dugo man o wala. (Disenteryang sanhi ng bakterya? tipus? Malarya?

  • Kapag ang taong nagtatae ay may lagnat na mahigit nang 6 na oras pagkaraang gamutin ang dehydration, at mukhang masama ang lagay, bigyan siya ng ampicillin kung mayroon. Kung wala, bigyan ng tetracycline.
  • Kung masama ang lagay ng maysakit at hindi siya bumuti sa ampicillin o tetracycline, tumawag ng doktor. Kung may palatandaan ng tipus, bigyan ng chloramphenicol ayon sa inirerekomendang dosis.
  • Sa mga lugar na karaniwan ang malaryang falciparum, mabuting bigyan ng chloroquine ang mga taong nagtatae at nilalagnat, lalo na yaong may malalaking pali.

5. Kulay-dilaw, mabahong tae na may bula, walang dugo o plema. (Giardia?)

  • Ito ay maaaring sanhi ng maliliit na mikrobyong tinatawag na giardia o ng malnutrisyon. Alinman ang dahilan, ang tanging lunas dito ay maraming likido, masustansiyang pagkain at pahinga. Ang malubhang impeksiyon na dulot ng giardia ay malulunasan ng metronidazole. Mas mura ang mepacrine (Atabrine) pero hindi gaanong mabisa.

6. Paulit-ulit na pagtatae (pagtataeng tumatagal nang ilang araw o pabalik-balik).

  • Karaniwang sanhi ng malnutrisyon. Kung minsan naman,ang pabalik-balik na impeksiyon ay sanhi ng ameba. Dapat bigyan ang bata ng mas masustansiyang pagkain, lalo na yaong masustansiya sa protina. Kapag nagpatuloy ang pagtatae, tumawag ng manggagamot.

7. Pagtataeng halos tubig o kulay hugas-bigas. (El Tor? Kolera?)

  • Ang taeng kakulay ng hugas-bigas (mamuti: muti) ay isang palatandaan ng El Tor (kolera). Sa mga bansang laganap ang ganitong sakit, ang kolera kung minsan ay nagiging epidemiko (di-nadapuan agad ang maraming tao sa loob ng maikling panahon) at lalong mapanganib sa mga batang may edad at matatanda. Malubha ang dehydration lalo na't kung nagsusuka. Tuloy-tuloy ang paggamot sa dehydration o kaya'y bigyan ng dobleng dosis ng tetracycline o bigyan ng normal na dosis ng chloramphenicol. Dapat ipagbigay-alam agad sa mga tauhang pangkalusugan ng gobyerno and anumang kaso ng kolera. Tumawag ng manggagamot.


Ang ganitong “papag na pangkolera” ay magagamit ng mga taong matindi ang pagtatae. Masdan kung gaano karami ang nawawalang likido sa katawan ng maysakit at tiyaking mas marami ang ibinibigay sa kanyang Rehydration Drink.
Graphics 114.jpg


Sanggunian

  • David Werner. Kung Walang Doktor sa Inyong Lugar. Philippine Charity Sweepstakes Office, 1979. (Hinango noong 27 Abril 2010).