Sexually transmitted disease

From Wikihealth
Jump to: navigation, search

Ang sexually transmitted disease (STD) ay isang karamdamang nakakahawa. Ito ay karaniwang kumakalat sa pamamagitan ng pakikipagtalik sa isang taong may impeksyon. Ang mga organismong nagdadala ng STD ay maaaring kumalat mula sa dugo, semilya, likido mula sa puki at iba pang likido sa katawan.

Dati itong tinatawag venereal disease (VD). Ngayon, mas ginagamit na ang terminong sexually transmitted infections (STIs) dahil ang isang tao ay maaaring magdala ng impeksyon nang hindi nagkakasakit, ngunit maari pa ring makahawa ng iba.

May ilang STD din na maaaring kumalat sa mga paraang hindi sekswal tulad ng paggamit ng mga swero at iniksyon na nagamit na sa taongmay impeksyon di kaya'y pagsasalin ng naimpeksyong dugo. Maaari din ito makuha ng mga bata mula sa ina sa pangangak at pagpapasuso.

Contents

Uri

Depende sa sanhi ng impeksyon ang uri nito; maaring dahil sa bakterya, mga parasitiko at mga virus. Maaaring magamot ng antibyotiko at medikasyon ang dala ng bakerya at parasitiko ngunit walang lunas para sa dala ng mga virus.

Mayroong mahigit na dalawampung uri ng STD na nahahati sa ilang grupo ayon sa sanhi nito:

  1. STD na dala ng bakterya – Maaaring magamot ng antibyotiko at medikasyon.
  2. STD na dala ng mga parasitiko, protozoan at mga fungi -
  3. STD na dala ng mga virus – Kaya lamang i-kontrol ng medikasyon ngunit walang lunas.

Sintomas

Sari-sari ang mga sintomas ng iba't ibang STD. Karaniwang hindi ito napapansin hangga’t walang lumilitaw na komplikasyon o may katalik na natukoy na mayroong impeksyon.

Ilang mga karaniwang sintomas ay:

  • Maaaring lumitaw matapos ang ilang araw o kahit ilang buwan matapos ang pagkakahawa.
  • Maaaring mawala ng walang paggamot, ngunit mas mataas ang panganib ng pagbalik-balik na maaari nang may komplikasyon na dala.
  • Kakaibang lumalabas na likido o amoy sa titi o puki.
  • Mga kulugo, butlig, sugat o pagnanaknak sa lugar ng ari.
  • Pakiramdam na mainit habang umiihi.
  • Pangangati pagkirot, pagdurugo at pamumula sa lugar ng ari at puwitan.
  • Namamagang mga kulani, lalo na sa singit.

Ang mga sumusunod naman ay sintomas na dala ng:

  1. Bakterya:
    • Mga ulser sa ari.
    • Maaaring mapagkamalang syphilis o Herpes.
    • May kakaibang likidong lumalabas sa puki o titi.
    • Masakit at may mainit na pakiramdam sa pag-ihi.
    • May nana, fistula, o abscess sa ari, puwit at iba pang lugar.
    • Pantal
    • Lagnat at sakit ng ulo.
    • Pananakit ng mga kasu-kasuan.
  2. Virus:
    • Paulit-ulit na paglabas ng mga butlig na may lamang tubig sa ari.
    • Maliliit na butlig sa ari o puwit na maaaring lumabas na nakagrupo-grupo at mukhang cauliflower.
    • Paninilaw ng mata at balat.
    • Pagkakahapo
    • Panlalamig
    • Hindi maipaliwanag na pagbawas ng timbang.
  3. Parasitiko:
    • Mabulang likido o mala-kesong lumalabas sa puki o titi na may matapang o kakaibang amoy.
    • Pangangati at pamumula ng balat sa ari o sa paligid ng ari.
    • Pangangating lumalala sa gabi.
    • Pakiramdam na mainit ang puki o titi.
    • Mga maliliit na kuto na natatagpuan sa bulbol na maaaring makitang gumagapang sa damit o kama.

Komplikasyon

Ang agarang pagtukoy, pagsusuri at paggamot ng STD ay makakatulong sa pag-iwas sa mga komplikasyong dala nito. Dahil maaaring hindi makaramdam ng sintomas, importanteng magpasuri tuwing may bagong katalik, kapag naging aktibo sa pakikipagtalik, kapag buntis, at bilang parte ng regular na pagsusuri para sa pangkalahatang kalusugan.

Kahit na nakaaapekto sa parehong lalaki at babae ang STD, karaniwang mas malubha ang mga komplikasyon nito para sa mga babae, lalo na kung buntis ang nahawaan. Maaaring pati ang sanggol sa sinapupunan ay magkaroon ng seryosong problema sa kalusugan.

Mga posibleng komplikasyon ay:

Salik ng panganib

  • Aktibo sa pakikipagtalik.
  • Pakikipagtalik ng walang proteksyon.
  • Maraming kapareha sa pakikipagtalik.
  • May kasaysayan na ng anumang STD.
  • Labis na pag-inom ng alak o paggamit ng pinagbabawal na gamot.
  • Paggamit ng karayom ng iba sa pagturok ng gamot.
  • Pagiging babae na nagdadalaga dahil sa murang edad ng cervix. Mas malaki ang panganib ng pagkakaimpeksyon dahil sa mga selyulang pabago-bago.
  • Pagbubuntis ng may karamdaman o pakikipagtalik habang buntis sa may impeksyon.

Pagsusuri

Mahalaga and agarang pagkonsulta sa doktor at pagsusuri sa kahit anong sintomas na nararamdaman, lalo na dahil ang mga sintomas ng STD ay madaling mapagkamalang sintomas ng ibang sakit tulad ng mononucleosis.

Kung ang kasaysayang sekswal at mga nararamdamang sintomas ay nagpapakita ng posibleng pagkakaimpeksyon, maaaring irekomenda ng doktor ang ilang pagsusuring laboratoryo:

Ang screening ay ginagawa sa mga taong walang sintomas ng pagkakasakit ngunit nais maniguradong malinis ang katawan mula sa pagiging tagapagdala ng karamdaman o bilang bahagi ng taunang pagpapasuri sa pangkalahatang kalusugan.

Ang mga screening ay karaniwang para sa:

  • Lahat ng tao mula edad 13 hanggang 64: Pagsusuri sa dugo o laway para sa human immunodeficiency virus (HIV) ang virus na sanhi ng AIDS.
  • Nagbubuntis: Pagsusuri para sa HIV, hepatitis B, chlamydia at syphilis ay karaniwang pinagagawa matapos ang unang pagpapatingin sa doktor sa simula ng pagbubuntis. Ang pagsusuri para sa gonorrhea at hepatitis C ay nirerekomendang gawin ng kahit isang beses para sa mga nagbubuntis na nasa panganib ng impeksyon.
  • Mga babaeng nasa edad 21 pataas: Ang karaniwang pagsusuri ay ang Pap test para sa mga abnormalidad sa cervix kasama ang pamamaga, mga pagbabagong maaaring simula ng kanser at kanser na sanhi ng ilang uri ng human papillomavirus (HPV).
  • Mga babaeng aktibo sa pakikipagtalik mula edad 25 pababa: Karaniwang nirerekumendang magpasuri para sa impeksyong Chlamydia at gonorrhea.
  • Mga nagpagamot na dahil sa positibong resulta para sa impeksyon upang masiguradong wala na ang karamdaman.
  • Mga lalaking nakikipagtalik sa iba pang lalaki.
  • Mga taong may HIV.

Lunas

Pag-usapang mabuti ang kurso ng paggamot at medikasyon kasama ang doktor upang malaman ang pinaka-angkop para sa kalagayan at uri ng pamumuhay. Kapag nasimulan ang anumang paggamot at medikasyon, importanteng sundin ang tamang oras at pag-inom at tapusin ito sa loob ng nirekumendang panahon.

Para sa STD na dala ng bakterya at parasitiko:

  • Antibyotikong iniinom o iniineksyon.
  • Iba pang medikasyon.
  • Mga pinapahid na gamot.

Para sa STD na dala ng virus:

  • Maaaring mapahupa lamang ng medikasyon pero hindi lubusang malulunasan.
  • Reresetahan ng medikasyong pangaraw-araw (daily suppressive therapy).

Pangangalaga

Kung mayroon karamdaman, kailangang umiwas muna sa pakikipagtalik hangga’t:

  • Hindi natatapos ang kurso ng medikasyon at paggamot.
  • Hindi nawawala ang mga sintomas.
  • Hindi natutuyo at nawala na ang mga sugat at naknak.
  • Hindi pinapayagan ng doktor.

Mga kailangang tandaan:

  • Ang paggamit ng latex na condom ay nakakabawas lamang ngunit hindi nakakapigil ng panganib ng pagkalat ng STD.
  • Ang mga impeksyong viral ay nangangailangan ng palagiang medikasyon tulad ng sa herpes para hindi bumalik o ng tulad sa HIV, para hindi lumala.
  • Nakakahawa pa din ang mga impeksyong viral kahit may medikasyon at paggamot na ginagawa.
  • Ipaalam sa mga katalik (nakaraan, kasalukuyan at magiging kapareha) ang kasaysayang medikal at kasalukuyang kalagayan, lalo na kung may STD, para masuri at magamot din.

Pag-iwas

  • Huwag makipagtalik at umiwas sa lahat ng aktbidad na sekswal.
  • Iwasan ang pakikipagtalik sa iba-ibang kapareha.
  • Gamitin ang condom sa tamang paraan sa lahat ng uri ng pakikipagtalik at bawat panibagong akto ng pakikipagtalik.
  • Gumamit ng dental dam.
  • Huwag gumamit ng pampadulas na base sa langis tulad ng petrolyo dahil nakakasira ito ng latex sa condom.
  • Alamin ang kasaysayang pangkalusugan ng katalik.
  • Regular na magpatingin sa doktor at magpasuri lalo na kung hindi lamang iisa ang katalik.
  • Magpabakuna
  • Maghintay sa resulta ng pagsusuri at manigurado bago makipagtalik sa panibagong kapareha.
  • Alalahanin na hindi nakakapagpigil ng STD ang mga non-barrier na uri ng contraceptive tulad ng mga iniinom na gamot o mga IUD.
  • Iwasan ang labis na paginom ng alak, paggamit ng karayom ng iba at paggamit ng pinagbabawal na gamot.
  • Pagusapan ang pagtatalik at maging bukas sa katalik tungkol sa STD.
  • Turuan ang kabataan tungkol sa ligtas na pakikipagtalik.
  • Magpatuli kung maaari.
  • Alamin ang mga sintomas ng STD para maging alerto.
  • Iwasan ang pag-douche dahil tinatanggal nito ang natural na proteksyon sa loob ng puki.
  • Iwasan ang pagbibigay ng dugo kung may uri ng pamumuhay na hindi ligtas.
  • Panatilihing malinis ang katawan, kapaligiran at pamumuhay.

STD Sa Pilipinas

Dahil sa kahirapan na makolekta ang eksaktong datos, hindi tiyak ang bilang ng mga taong may impeksyon sa buong Pilipinas. Ang tunay na napapag-alaman lamang sa kasalukuyan ay ang pagkakaimpeksyon ng STD ng karamihan sa mga lalaki at babaeng sex workers. Ngunit napapabalitaan na rin ngayon, ayon sa isang pagsisiyasat, ang nakaka-alarmang pagtaas ng insidente ng STD at HIV/AIDS sa mga kabataan, lalo na mga ahente ng call center, dahil sa lumalaganap na uri ng pamumuhay.

May maigting na pangangailangan na ipagpabuti ang antas ng edukasyon at kamalayan tungkol sa STD, pagiingat sa kalusugan at ligtas na pamumuhay at pakikipagtalik. Kailangan din ipagpabuti ang mga serbisyong laboratoryo para sa mas mabuting pamamahala sa pagkalat ng STD. Ang pagtayo ng epektibong programa para sa pagkontrol ng STD ay isang mahalagang hakbang para sa pagsugpo ng STD, lalo na ng HIV/AIDS.

Kinakailangan din ng mas mahigpit na pag-screen ng mga nagbibigay ng dugo dahil sa tumaas na insidente ng dugong pang-salin na may impeksyon.

Sanggunian